Index

aanmelden

Home


HET JOODSE GEZINSLEVEN
Door: Orli ben-Perach (Evers)-Weyel

 

Aflevering 29                                Opbouwende kritiek

 

In de vorige aflevering spraken we over kritiek in het huwelijksleven. In deze aflevering gaan we hier verder op in.

 

Het probleem

 

Mevrouw R. Shemesh brengt uit naam van een bekende docente, mevr. Fischer: “Er bestaat een ernstige ziekte die het hele psychische immuunsysteem kapot kan maken en die ziekte heet “kritiek”.

Hoe gaat dat in zijn werk?

Laten we ons een jongen voorstellen die in een warm liefhebbend gezin is opgegroeid. Voor zijn prestaties kreeg hij lof en in moeilijke situaties kreeg hij aanmoediging en steun. Ook op school werd hij door zijn leerkrachten geprezen en gesteund. Hierdoor heeft deze jongen een positief zelfbeeld kunnen opbouwen, heeft zelfvertrouwen, en staat psychisch stevig in z’n schoenen. Zodoende is hij in staat dagelijks goed te functioneren en z’n taken te volbrengen.

Zo’n jongen, inmiddels volwassen, trouwt nu met een kritische vrouw die geleerd heeft open te zijn en alles te zeggen wat ze op haar hart heeft. Zo’n vrouw kan haar man kapot maken. Ze had b.v. verwacht dat haar echtgenoot bepaalde karaktereigenschappen zou hebben en dat blijkt niet het geval. Ook op andere tereinen is ze teleurgesteld. Omdat ze open is, zegt ze hem recht in het gezicht wat haar niet bevalt. Iedere dag heeft ze wel wat op of aan te merken. Dit gaat aan z’n psychische immuunsysteem knagen. Nog een aanmerking en nog een en nog een. Langzaam maar zeker brokkelt z’n zelfbeeld af. Dit soort situaties kunnen tot depressies leiden en zelfs tot psychiatrische behandeling incluis medicatie. Nu kan het best zijn dat hij buitenshuis een geslaagd persoon is en veel waardering krijgt, toch is dat niet voldoende want binnenshuis is de plaats waar de psyche normalitair wordt opgebouwd en verstevigd.

De vrouw uit ons voorbeeld is niet “open” maar een“kritikaster”. Een kritikaster heeft het hart op de tong en beseft niet hoeveel schade hij een ander kan berokkenen.

Het Iwrietwoord voor kritiek is bikoret. Wanneer de kritiek negatief is dan a.h.w. (dezelfde letters) mekaberet, d.i. begraaft ze de bekritiseerde.

 

Juiste of onjuiste kritiek

 

Rav Dessler zegt dat als de kritiek niet wordt gezegd uit welgemeende zorg om het welzijn van de ander, maar om andere (persoonlijke) redenen, dan heeft de kritiek geen enkel nut.

Hoe weten we dat de kritiek uit ware bezorgdheid is gezegd (en niet om andere redenen, b.v. irritatie)?

1)     Wanneer we de ander accepteren zoals hij is.

2)     Wanneer we de kritiek met een vriendelijk gezicht kunnen zeggen zonder negatieve gevoelens ten opzichte van de ander.

 

De volgende voorbeelden kunnen bovenstaande illustreren :

Riwka die uit een gezin komt waar erg gelet wordt op tafelmanieren (eten met vork en mes e.d.) is getrouwd met Dan die daar helemaal niet aan gewend is. De manier waarop Dan eet stoort Riwka erg en ze maakt er telkens aanmerkingen op. Tot op zekere dag ze het niet meer uit houdt, van tafel opstaat en in de huiskamer gaat zitten.

 

In het volgende voorbeeld heeft de vrouw meer succes.

Awigajil komt uit een gezin waar erg gelet wordt op tafelmanieren. Haar man Jair heeft daar geen benul van. Awigajil ging met hem zitten en zei hem alsvolgt: ”Ik houd veel van jou en bewonder je erg. Mij kan het niet schelen hoe je eet, maar mijn ouders hechten er wel belang aan. Ik wil niet dat je in hun achting daalt voor zoiets onbenulligs. Daarom zal ik je laten zien waar het om gaat.” Verder werden er geen woorden meer aan vuil gemaakt.

 

Regels voor juiste kritiek

 

Rav Friedlander heeft een aantal regels samengesteld voor het geven van juiste kritiek.

Het uitgangspunt is zoals we al eerder hebben genoemd: De ander accepteren zoals hij is. Met zijn fouten. Hierdoor geven we ook blijk van ons geloof in G’d en in de hasjgacha pratiet d.i. de G’ddelijke voorzienigheid: G’d geeft ons in het leven datgene dat we nodig hebben voor onze taak in de wereld. Dat geldt zeker voor de echtgenoot. G’d geeft een mens die partner waarmee hij z’n taak in de wereld optimaal kan vervullen. Het gezin is een leerschool voor het verbeteren van de eigenschappen. De echtnoot heeft die eigenschappen die zijn vrouw nodig heeft voor het werken aan haar  taak in de wereld; en zo ook omgekeerd. En samen, als beiden hun best doen, kunnen ze tot een zo groot mogelijke volmaaktheid komen.

 

1.   Geen onvruchtbare kritiek leveren.

Men moet nagaan of de kritiek er toe bij draagt dat de situatie verbeterd wordt, of dat de kritiek om andere redenen wordt geuit, b.v. om de eigen gevoelens te uiten.

B.v. Sara en Tuvja gaan samen naar een chatoena. Bij de ingang van de zaal ontdekt Sara opeens dat Tuvja’s schoenen heel erg een poetsbeurt nodig hebben. Het is geen gezicht om met zulke vieze schoenen naar een chatoena te gaan. Als Sara schoensmeer en een borstel bij zich heeft, dan heeft het zin dat ze een opmerking over de schoenen maakt want dan kan ze ze snel in orde maken. Wanneer ze niets aan schoengerei bij zich heeft, dan heeft het geen zin om Tuvja iets te zeggen. Alleen tegen zichzelf kan ze zeggen: ”De volgende keer dat we uit gaan moet ik eerst controleren of Tuvja er netjes uitziet.” 

Een ander voorbeeld:

Jair heeft de boodschappen voor sjabbat gedaan. O.a. groenten. Hij kwam echter thuis met groenten die zeker niet vers meer waren en hier en daar rotte plekken hadden. Het heeft geen zin om er nu wat van te zeggen want ze kunnen nu toch niet meer geruild worden en kritiek verpest nu alleen maar de sfeer. Maar de volgende keer voordat Jair weg gaat voor de boodschappen moet Shoshanna hem duidelijk uitleggen hoe je mooie groenten en mooi fruit uitzoekt, en misschien zelfs laten zien hoe een mooie tomaat eruit ziet.

 

2.   Wanneer bepaalde kritiek al vele malen is gezegd en geen vruchten heeft afgeworpen, moet men niet doorgaan met dezelfde kritiek. Het is dan duidelijk dat met kritiek geen verbetering in de situatie zal komen alleen met veel liefde en geduld.

 

3.   Er zijn dingen die niet te veranderen zijn, zoals lichaamsbouw, afkomst of familie van de ander. Het is zeer kwetsend om op deze zaken aanmerkingen te maken.

  

4.   Het woordje “waarom” moet uit het lexicon worden geschrapt.

“Waarom” plaatst de ander in een positie van ondervraging. Hij moet verantwoording voor z’n daden afleggen. Hij zal allemaal redenen bedenken om zichzelf te rechtvaardigen, in plaats van datgene te doen dat van hem verlangd wordt.

In plaats van te vragen “waarom” (en niet zelden is het niet vragen “waarom” maar zeggen “waarom”) kan men beter verzoeken. Met een verzoek werken we aan de toekomst, aan de situatie zoals we die graag zien.

I.p.v. “Waarom hebben jullie je speelgoed niet opgeruimd?” kan men zeggen: “Ik heb een verzoek…..Ruim a.j.b. jullie spelgoed op." Door even te pauzeren trek je de aandacht en wordt er naar je geluisterd.

I.p.v. “Waarom kom je steeds te laat voor het eten?” kan men zeggen: ”Ik heb een verzoek…. Kun je a.j.b. op tijd komen voor het eten?“

 

Rav Simcha Cohen zegt dat het verstandig is om een uitleg te geven bij de kritiek. Door uit te leggen wat het gedrag van de ander bij jou veroorzaakt wek je begrip bij de ander op, en is het niet alsof je hem zomaar aanvalt. Rav Simcha Cohen brengt het bovenstaande voorbeeld, dat we hieronder uitwerken.

Meir komt iedere avond op een andere tijd thuis zonder echte reden. Bij het thuis komen ontvangt Roniet hem op verwijtende toon: “Ik heb geen zin meer om op je te wachten, door jou brandt het eten altijd aan.” Roniet haar uitbarsting is te begrijpen, maar Meir zal er niet door gestimuleerd worden om z’n gedrag te veranderen. Roniet zou veel meer resultaat bereiken wanneer ze samen met haar man met een kop koffie over haar probleem zou spreken. Ze zou alsvolgt kunnen zeggen: ”Ik begrijp dat mensen met je willen spreken en ik weet ook dat je mij niet expres wil kwetsen, maar zie wat de verlatingen veroorzaken. Ik bereid me voor op je komst en zorg er voor dat het eten klaar staat zodat je niet hoeft te wachten. Maar als het eten lang van te voren wordt bereid dan is het minder lekker. Verder onderbreek ik de lopende zaken van het huishouden die ik dan moet afmaken ten koste van m’n middagrust. Daardoor ben ik dan meer gespannen, heb minder geduld voor de kinderen en ben zonder opzet misschien ook minder aangenaam tegen jou. Maar wat me het meeste dwars zit, is dat met iedere keer dat je laat komt ik het gevoel heb dat ik me steeds minder om je bekommer en dat vind ik heel erg. Help me a.j.b. dat dat niet gebeurt.”

 

Deze manier van uitleg lijkt erg lang maar bevat de ingredienten die bij de echtgenoot de zin opwekken om op tijd thuis te komen.

a)     Meir wordt niet voorgesteld als iemand die uit kwade bedoelingen handelt. Daardoor trekt hij zich niet terug in een verdedigingspositie.

b)     Zijn vrouw vertelt hoeveel ze zich voor hem inspant, en nu pas merkt hij dat hij geen enkele moeite doet om haar inspanningen niet voor niets te laten zijn.

c)     Roniet vertelt dat ze haar middagrust mist en dat hierdoor zowel de kinderen als Meir zelf er op verliezen.

d)     Roniet vraagt zijn hulp en natuurlijkerwijs is men bereid een hulpbehoevende te helpen, zeker als hij erom vraagt.

e)     Roniet laat ook weten wat hij op lange termijn kan verliezen n.l. haar zorg om hem.

Waarschijnlijk zal geen man willen dat zijn vrouw zo’n procedure ondergaat.

 

We komen nu weer terug op de regels van Rav Friedlander.

 

5.   Per keer moet men niet meer dan 1 punt van kritiek noemen. En niet iedere dag, maar eens in de zoveel tijd. Want kritiek is als vergif, iedere dag 1 punt van kritiek is als iedere dag een klein beetje vergif in de thee.

Het beste is om een moment te kiezen dat de sfeer goed is en dan dat punt te bespreken. Maar niet denken: ”Oh de sfeer is nu goed dus nu spui ik alle kritiek die ik al heb vanaf de chatoena!”

 

6.   Het is goed de ander te herinneren aan de positieve reactie van de omgeving tegenover hem als gevolg van verbetering van een bepaald punt (in gedrag of in een eigenschap).

 

7.   Het betrekken van jezelf in de kritiek heeft een goede uitwerking. Hiermee laat je n.l. zien dat jij niet de volmaakte mens bent, zelfs niet wat betreft het punt van kritiek. B.v. “Laten we wat meer letten op het niet kwaad spreken over anderen”, of “Laten we ons voornemen om geen vuile was te laten slingeren”. Hoewel je weet dat jezelf wel in orde bent in de punten van kritiek, klinkt het leuker in de oren van de ander dat je jezelf erbij betrekt.

 

De openingszin

 

Het is heel belangrijk hoe men de kritiek begint. Van de eerste zin hangt vaak af of er naar de kritiek geluisterd wordt of niet. Rav Moshe Chaim Luzatto stelt in zijn boek over “Spreken in het openbaar” aan de spreker voor, om de lezing te openen op een manier die blijk geeft van ingetogenheid, en met een compliment aan de toehoorders. B.v. “Ik heb grote bewondering voor u allen dat u zich ondanks het noodweer de moeite hebt genomen om naar mijn lezing te komen luisteren.”

 

Het is moeilijk om kritiek te accepteren, maar nog moeilijker om hem op de juiste manier te uiten. Het kost tijd om alle bovenstaande regels te leren en eigen te maken. Maar al zou de lering uit dit artikel slechts zijn dat men moet nadenken voordat men kritiek levert op een ander en vooral op de echtgenoot, en niet zomaar wat eruit flapt, dan is dat al de moeite waard (dajeenoe).